Labmedya - Laboratuvar ve Sağlık Gazetesi

Araştırmacılar, doygun olmayan zemindeki su hareketini hesaplayan sızma simülasyonlarını, zemin özelliklerinin mekânsal değişkenliğini temsil eden rastgele alan modellemesini ve XGBoost tabanlı bir makine öğrenmesi modelini bir araya getirdi. Böylece yağış sırasında baraj gövdesine giren suyun zemin koşullarını nasıl değiştirdiği ile yatay sismik kuvvetlerin oluşturduğu ek yükün aynı sistem üzerindeki ortak etkisi incelendi. Analizde temel göstergelerden biri, baraj şevinin kararlılığını ifade eden güvenlik katsayısı ve buna bağlı hesaplanan göçme olasılığıydı.

İncelenen vaka çalışmasında dikkat çekici sonuçlardan biri, orta düzeyde kabul edilen 40 milimetrelik yağışın tek başına barajı kararsız hale getirmemesi oldu. Benzer şekilde 0,05 yatay sözde-statik sismik katsayı da tek başına kritik kararsızlığa neden olmadı. Ancak iki yükün aynı anda etkili olduğu senaryoda sistem kritik duruma yaklaştı. Bu sonuç, risk değerlendirmesinde yalnızca her tehlikenin ayrı ayrı ne kadar güçlü olduğuna değil, farklı tehlikelerin aynı zaman diliminde nasıl etkileşime girdiğine de bakılması gerektiğini gösteriyor.

Çalışmada sismik kuvvetin kendisindeki belirsizliğin de önemli olduğu görüldü. Araştırmacıların hesaplamalarına göre 40 milimetrelik yağış koşulu altında yatay sözde-statik kuvvetteki belirsizlik hesaba katıldığında, tahmin edilen göçme olasılığı bazı senaryolarda iki mertebeye kadar artabiliyor. Başka bir ifadeyle, yalnızca ortalama veya sabit bir deprem yükü kullanmak gerçek riskin olduğundan düşük değerlendirilmesine yol açabilecek bir yaklaşım olabilir.

Yağış miktarının artması, riskin yalnızca büyüklüğünü değil, en kritik anın zamanlamasını da değiştirdi. Araştırmada kullanılan ileri yoğunluklu yağış senaryolarında kümülatif yağış 100 milimetreyi geçtiğinde, minimum güvenlik katsayısının görüldüğü zamanın yağışın bitiminden yağışın devam ettiği döneme kaydığı belirlendi. Bu bulgu, özellikle aşırı yağış sırasında gerçekleştirilen gerçek zamanlı baraj izlemesinin önemini ortaya koyuyor. Ancak araştırmacıların belirlediği 100 milimetrelik değer, incelenen model ve vaka koşullarıyla ilişkili; tüm maden atık barajları için geçerli evrensel bir tehlike eşiği olarak değerlendirilmemeli.

Kaynak: https://www.nature.com/articles/s41598-026-68328-6